Unu ditzionàriu de basi

Sa primu cosa chi si serbit pro incumentzai a chistionai de informàtica est unu ditzionarieddu cun is prus fueddus de importu. Is propostas de terminologia informàtica non funt cosa noa: farroghendi is situs web bècius, po nai, agataus s’invitu a unu seminàriu de su 2004 organizau de comitau.org e su GULCh (Gruppo Utenti Linux Cagliari h…? [sic]), ma no amancant glossàrius e tradutzionis de àterus grupus.
In beridadi, est difìcili chi is sardus cambint su lèssicu chi acostumant giai a impreai, chi benit de s’italianu e chi, de parti sua, nd'at liau fueddus medas de s’inglesu. Parit prus probàbili duncas chi atzetint Schermu e Telefoneddu chi regordant is fueddus italianus e si-nd'arriant invecis de Computera e Sòrixi, preferendi Computer e Mouse.
Innoi si donaus sa definitzioni de is fueddus prus impreaus, cun unas cantu alternativas chi funt stètias propostas in custus annus.

Computer

Si tratat de un’aparatu bonu a arrici datus de intrada, esecutai unas cantu operatzionis asuba de issus e torrai s’arresurtau de s’elaboratzioni in forma de datus de essida.
Tenimus propostas medas de tradutzione sarda pro custu aparatu. Elaboradori est de seguru su faeddu prus “tènnicu”, ma agataus fintzas computera, carculadori e ordinadori.    
Un'elaboradori podit essi fissu o portàbili (o mòbili). De sòlitu est formau de:

• Unidadi centrali
  Est cussa parti chi cuntenit su micro-processori, sa memòria centrali, unu o prus discus fissus e atrus dispositivus internus
• Schermu
  Est unu dispositivu eletrònicu de bessida chi si fait biri is figuras e su testu, donendi-si una manera fàcili po averiguai is arresurtaus de s'elaboratzioni. Un’àteru fueddu propostu est Bisori.
• Tastera
  Su dispositivu de intrada chi si permitit de scriri su testu e, a bortas, cumandus po s'elaboradori. Ddoi at unu tastu (o tecla) po dònnia lìtera de s'alfabetu, nùmeru e atrus sìmbulus. Ddoi est sa proposta de impreai su fueddu Teclau, de su spanniolu, o Butonera.
• Mouse
  Ddu moveus asuba a una mesa po fai movi unu pundadori in su schermu. Candu su puntadori est asuba a calincuna cosa chi boleus sceberai, fadeus "clic" cun unu de is tastos a disponimentu. In Internet dd’agataus fintzas cun su nòmini de Sòrixi.
• Pannellu a tocu (o tàtili)
  Tìpicu de is elaboradoris mòbilis, funtzionat cumenti su ratu, ma intamis de ddu movi asuba a sa mesa, moveus su didu asuba a issu po movi su puntadori e fadeus unu tocu po fai "clic".
• Imprentadora o Stampanti
  Permitit de imprentai figuras e testu asuba a fòllius de paperi
• Scanner
  Est s'imbressi de s'imprentadora, ca si permiti de furriai documentus de paperi a màgini digitali. Est s’imbesse de s’imprentadora, ca nos permitit de furriare documentos de paperi a immàgine digitale.
  Po su dispositivu funt stètius propostus is nòminis de Digitalizadori, Scansionadori o Scannidora.
• Programas
  Un'elaboradori, po si pirmiti de traballai cun is dispositivus suu, depit sighiri unu grupu de istrutzionis, chi ddi nant programa. Ddoi at duus tipus de programa: su sistema operativu, chi donat una basi a totu is atrus, e is aplicatzionis (o app)

Telefoneddu

Is telefoneddus oindii assimbillant sèmpiri de prus a computer miniaturizaus, chi no a is telèfonus clàssicus. Difatis, is telefoneddus inteligentis tenint unu sistema operativu ricu meda (comenti a Android) e aplicatzionis po fai meda de prus de telefonai o imbiai messàgius. Sa parti manna de is telefoneddus de oi, no tenint prus teclas, ma funt cumandaus sceti cun s'impreu de unu schermu a tocu. A su tocu de su schermu, chi balit che su “clic” de su mouse, ddi naraus “tap”.

Tablet

Est una bia de mesu intra unu computer portàtili e unu telefoneddu. Tenit unu schermu a tocu, ma prus mannu e calincunu ddi collegat una tastera po scriri a manera prus fàcili. Calincunu dd'impreat fintzas po disinnai o scriri a manu lìbera, cun dispositivus a forma de pinna o de lapis. Calicunu preferit a ddi nai Tauledda.

Internet

Totu is dispositivus informàticus, oindii, funt acapiaus a cudda arretza mundiali chi aunit unu nùmeru spantosu de elaboradoris po s'oferri informatzionis, servìtzius e spàssiu. Custa arretza tenit su fueddàriu suu:

• Pàgina web
  Est un'arregorta de testu, màginis e àterus elementus struturaus che una pàgina de lìburu. Oi is pàginas podint essi cumplessas meda e oferri vìdeus, giogus o servìtzius de messageria, telèfonu, etc.
• Ligòngiu (o Ligàmini o Acàpiu) ipertestuali
  Est un’elementu de una pàgina web chi faiet a ddoi clicai asuba po si movi a un’àtera pàgina.
• Situ (o Giassu) web
  Est un'arregorta de pàginas web gestidas de sa pròpiu persona o organizatzioni. Faiet a dd’imaginai comenti a unu lìburu (o un’enciclopedia intrea) cun totu is pàginas suas o fintzas a un’ofìtziu chi frunit unus cantu servìtzius.
• Indiritzu web
  Cada pàgina de calisisiat situ web tenit unu nòmini ùnicu in totu su mundu, chi si permitit de dd’identificai comenti si fessit un’indiritzu de domu. Po nai, www.sardumatica.net est s’indiritzu de sa pàgina printzipali (o “domu”) de su situ Sardumàtica.
• Web
  Totu is situs de su mundu formant su web (o WWW, World Wide Web, Celu de arangiolu globali). Ddi naraus de aici ca totu is situs, acapiaus s’unu a s’àteru a traessu de is ligòngius formant un'arretza manna.
• Navigadori web
  Est su programma chi si permitit de “navigai in su web”, est a nai, intrai in unu situ (o giassu) web, ligi is pàginas suas e passai de s’una a s’àtera faendi clic asuba de is ligòngius.
• Motori de circa
  Est unu situ web chi si permitit de nd’agatai un’àteru. Esemprus funt Google, Yahoo!, DuckDuckGo, etc.
• Posta eletrònica
  Est unu servìtizu chi permitit de imbiai messàgius de una casella a s'àtera. Cada casella, comenti is situs web, tenit s'indiritzu suu, chi si connoscit gràtzias a su sìmbolu @ (at).